Ebced nedir?

Arapça «elifba», yani alfabedeki harfleri daha kolay bellemek için söylenen uydurma sekiz kelimenin ilkine denir. Bu sekiz kelime sessiz harfler bakımından ‘İbrani ve Arami dillerindekinin aynıdır. Arap harflerini kullandığımız devirde bizde de okumaya başlayan çocuklara hem uğur getirir inancı ile, hem de çocuğun elifbeyi kolay öğrenmesi için bu sekiz kelime öğretilirdi. Arap alfabesindeki harfler birer sayıya karşılık tutulur.

Ebced tertibi» ne göre ilk on harf, l'den 10'a kadar sayılır. Ondan sonra gelen harfler, 100'e kadar onar onar artar. Yüzden sonra da, 1.000'e kadar yüzer yüzer gider. Buna göre yapılan ebced hesabı bazı olayları tarihlerini kelime, tertip ve mısra halinde anlatmak için kullanılırdı ki, buna «tarih düşürmek» denir.

Ebced hesabının tarihi

Ebced hesabının menşei hakkında farklı rivayetler vardır. İslam öncesinde 22 harften meydana gelen ve "Ebced, Hevvez, Hutti, Kelemen, Se'fas, Kareşet" kelimelerinin sayısı olan altı rakamı gözönünde bulundurularak, Medyen hükümdarlarından altı kişinin adı, İlahi isimlerin altı anahtarı, hafta günlerinin adı v.s. gibi kesin bilgiyi ifade etmeyen değişik rivayetler sözkonusu edilmiştir.(3) Tahirü'l-Mevlevi'ye göre, Arap ebcedinin İbrani ve Arami alfabesinden alındığına şüphe yoktur. Arap edebiyatının ünlü isimlerinden Müberred ve Sirafi gibi alimlere göre de Arap ebcedi, yabancı menşe'lidir.

Keşfu'z-Zünun'da, cifir ve ebced ilminin, konunun uzmanları olan manevi ilimlerde derinleşen simalar için bir çok esrarın anahtarı hükmünde bulunduğu ve Hz. Ali tarikiyle özellikle Ehl-i Beyte tevarüs eden bir ilim olduğu belirtilmiştir. Bu ilmin eski peygamberlerin kitaplarında da yer aldığına dair rivayetlere işaret eden Çelebi, "Bu ilme, ancak ahirzamanda gelecek olan Hz. Mehdi, hakkıyle vakıf olur" diyen bazı alimlerin görüşlerine de yer vermiştir. Bazı müsteşrikler tarafından tertip edilen ve Mısır'da tercüme edilerek neşredilen "Dairetü'l-Mearifi'l-İslamiyye"de belirtildiğine göre, harflerin, rakamlara delalet etmek üzere kullanılma geleneği, İbrani ve Aramilerde de vardı. Hemze'den, kaf'a kadar olan harflerin, birden yüze, son dokuz harf de 200'den 1000'e kadar rakamlara delalet ediyordu.

ebced

Kur’an’da Ebced hesabının varlığını kabul eden Ebu’l-Aliye gibi alimlerin görüşlerine yer veren Kadı Beydavi, onların dayandıkları Ebcedle ilgili meşhur hadisi kabul etmektedir. Ancak Hz.peygamber (a.s.m)’in onlara karşı gösterdiği davranışın, onların söylediklerini kabul ettiği anlamına gelmeyeceğini, aksine onlara karşı gösterdiği tebessümü, onların cehaletine karşı bir tepki olabileceğini vurgulamaktadır. Bununla beraber, Kur’an’da Ebced hesabının varlığını kabul edenlerin, kabul gerekçelerini şöyle özetlemiştir: “Her ne kadar ebced hesabı, yabancı kaynaklı olsa da, Araplar dahil insanlar arasında, o kadar meşhur bir yere sahip olmuştur ki, adeta, yabancı kökenli olan mişkat, siccil, Kıstas kelimeleri gibi artık arapçalaşmıştır. Onun için onun göstereceği delaletler, diğer arapça ifadeler gibi makbuldur.”

İbn Aşur gibi bazı alimlerin bildirdiğine göre, ebced hesabı, kadim zamandan beri kullanılagelen bir sistemdir. Hz. Davud (a.s)'un kitabındaki bazı neşideler bu hesabın simgelerini taşıyor. Yine Romalıların bu sistemle rakamlar kullandıkları bilinmektedir. Bu sistemin Araplara, Romalılar veyahut Yahudiler tarafından geçtiği tahmin edilmektedir. İbn Aşur, mukattaat harfleri ve ebcedle ilgili rivayet edilen hadisi anlatırken "Hz. Peygamber (a.s.m)'in onlara karşı diğer bazı harfleri zikretmesi O'nun bu harfleri gerçekten ümmetin ömrü için birer işaret kabul ettiği anlamına gelmez" şeklinde bir değerlendirme yapmıştır. Ancak kendisi, hadisin sıhhati konusunda bir şey söylemediği gibi, ebced hesabını inkar ettiğini gösteren bir ifadesi de sözkonusu değildir.

Hakim'in Müstedrek adlı hadis kitabının tahkikli neşrini gerçekleştiren Yusuf Abdurrahman Maraşlı, söz konusu kitap için hazırladığı fihristin mukaddemesinde "ebced" konusuna da değinmiştir. O'na göre, İslam öncesi dönemlerde Yahudi ve Hristiyanlar tarafından kullanılan ebced sistemi, İslam'ın zuhurundan itibaren yaklaşık bir asır kadar eserlerin tertibinde kullanılmış daha sonra terkedilmiştir. Fakat, "ebced hesabı", bir matemetik sistem olarak, tarih boyunca kullanılmaya devam etmiştir. Daha önce 22 harfden oluşmuş bu sisteme müslümanların işi ele almaları ile, "peltek se, hı, zel, dad, zı, ğayın " harfleri ilave edilmiş ve sayı 28'e ulaştırılmıştır. Muhammed Hamidullah'ın görüşü de şu merkezdedir: Ayın 28 menzili gibi, arap alfabesi de 28 tanedir. Bunlar her biri belli bir sayıyı göstermek suretiyle 1'den 1000'e kadar rakkamları ifade eder. Sure başlarında bulunan hece harfleri ise 14 tane olup yüksek manalar ifade etmektedir.

Güzel bir tevafuktur ki, Ebced sisteminin asıl adı olan “Ebu cad” kelimesinin matematik değeri, 17’dir. İslamın ortaya çıktığı sırada, Mekke’de yazı bilenlerin sayısı da'17'dir. Annemarie Schımmel'in bildirdiğine göre, müselles (üç haneli kare) diye bilinen, bütün yatay ve düşey satırlarda olduğu gibi, çapraz hatlarda da rakamlarının toplamı veren bir maharetli karenin İslami gelenekte çok yaygın bir yeri vardır. Bu karenin, diğer adıyla Vefk'ın bu değeri, semavi kimliğinden kaynaklanmaktadır. Bu (sihirli/maharetli) karede yer alan harfler, "B-Tı-D-keskin Z- H-C-V- elif-noktasız Hı” harfleridir. Vefkte bazen kendileri, bazen de ebced değerleri yazılan bu dokuz adet ebced harfinin, ilk defa Hz. Adem (a.s)'e vahiy olarak geldiğine dair yaygın bir kanaat vardır.

Karede yer aldıkları şekilde; sözkonusu dokuz harfin yukarıdaki sıraya göre, üçer üçer ebced değerleri şöyledir: 2+9+4=15, 7+5+3=15, 6+1+8=15. Söz konusu meharetli kare, İmam Gazzali tarafından da kabul görmüş, “bir tılsım olarak tesiri tecrübe ile sabit olduğu” ifade edilmiştir. Öyle ki, zamanla, Gazzali’nin karesi (müsellesü’l-Gazali) şeklinde ün yapmıştır. Aslında bu etkin fonksiyona sahip karenin harfleri, Hz. Ali tarafından da, sırlı olarak kabul gördüğünü gösteren ifadeleri vardır. Esrarlı olduğu bilinen Celcelutiye kasidesinde, Hz. Ali “Bi sırrı buduhin echezatın /betadin zehecin bi vahi’l-veha..”diyerek, bu sırlı harfleri, diğer bir kaç harfle beraber, münacatta kullanmıştır.

İsim harfleri ve sayıları

A-1        E-5     I-10    M-4     R-8    Ü-7

B-2       F-8      İ-10    N-2      S-0    V-6

C-3       G-8     J-3     O-7      Ş-0    Y-10

Ç-3       Ğ-4     K-4    Ö-7     T-4     Z-7

D-4       H-8     L-6     P-2      U-7

Sözlükte "ebced" ne demek?

1. Arap abecesinin her harfi bir rakamı karşılayan ve anlamsız sekiz sözcükten oluşan değişik bir düzeni; bu düzende baştaki elif harfinden başlanarak, her harfe, birden ona kadar birer birer, ondan yüze kadar onar onar, yüzden bine kadar yüzer yüzer artı